Naucz dziecko jak dbać o bezpieczeństwo swoich pieniędzy w Internecie
Bezpieczeństwo pieniędzy w Internecie to, moim zdaniem, obowiązkowy przystanek na trasie wychowania finansowego.
Cieszymy się, kiedy nasze dzieciaki uczą się nowych czynności i stają się samodzielne. Chcemy, żeby działały bezpiecznie i skutecznie: mycie, ubieranie, krojenie chleba, chodzenie do szkoły i wreszcie – posługiwanie się pieniędzmi. To ostatnie coraz częściej odbywa się w Internecie.
Według badań GUS* 92,4% gospodarstw domowych ma dostęp do Internetu, a z bankowości elektronicznej korzysta 60% Polaków**, czyli ok 22,5 mln.
I na te 22,5 miliona osób, wśród których jest lub będzie moje i Twoje dziecko, czyha wiele niebezpieczeństw.
Jakich, na czym polegają i dlaczego dzieci i młodzież są na nie szczególnie podatne – o tym dowiesz się w dzisiejszym wpisie.
Zagrożenia dla bezpieczeństwa pieniędzy w Internecie
Przeanalizuj poniższe przykłady ze swoim dzieckiem. Nie ważne czy ma już dostęp do bankowości elektronicznej czy nie. Jeśli jest użytkownikiem Internetu (a prędzej czy później nim będzie) musi wiedzieć, że zdarzają się takie sytuacje:
Phishing – wyłudzanie loginu i hasła do konta bankowego, poczty elektronicznej lub portalu społecznościowego. To pierwszy krok do kolejnych oszustw, wyłudzeń i kradzieży. Dostajesz telefon, SMS-a lub e-mail z informacją na przykład o konieczności dopłaty do transportu przesyłki, faktury za media, abonament itp. W wiadomości jest podany link, w który rzekomo należy wejść. Czasem samo kliknięcie w link powoduje instalację złośliwego oprogramowania, a czasem link przenosi na stronę łudząco podobną do strony firmy, z usług której korzystamy. Po zalogowaniu się na fałszywą stronę, nasz login i hasło są przechwytywane. Tu wklejam przykład ze strony mbank.pl.
Oszukańcze telefony i SMSy mogą być widoczne jako otrzymane od znajomego, poczty, firmy kurierskiej, instytucji państwowej czy nawet banku!
Perfidną formą tego oszustwa jest fałszywa informacja o darowiźnie/przelewie, który rzekomo otrzymałeś. Żeby “odebrać środki” musisz kliknąć w załączony link… Resztę historii już znasz.
2. Oszustwa “na BLIK” – złodziej przechwytuje dane logowania do portalu społecznościowego, loguje się na nim i podszywa pod Ciebie. Rozsyła do Twoich znajomych prośbę o pilną pożyczkę. Prosi o podanie kodu BLIK. Jeśli nieświadomy niczego znajomy udostępni swój kod BLIK – pieniądze wyparowują z jego konta. Przykładowy screen takiej konwersacji udostępniony na stronie policja.pl:
3. Oszustwo na OLX, Vinted i inne portale sprzedażowe.
Jestem fanką zakupów i sprzedaży na portalach typu OLX. Uważam, że wspaniale jest dawać rzeczom drugie życie i przy okazji dbać o własny portfel. Ale przy tego typu transakcjach także trzeba mieć się na baczności! Jak działają oszuści? Otrzymujesz wiadomość np. o chęci zakupu, propozycji wysyłki kurierskiej albo przesłaniu pieniędzy. Wiadomość jest zazwyczaj wysyłana poza portalem sprzedażowym (czyli na przykład przez Whatsapp) i jest opatrzona oczywiście złośliwym linkiem. Na to niebezpieczeństwo narażeni są szczególnie nowi użytkownicy, którzy nie mają jeszcze doświadczenia z transakcjami na takich portalach. Poniżej mój osobisty screen z takiej konwersacji:
4. Wyłudzenie danych osobowych na “oferty pracy”.
Oszuści zamieszczają ogłoszenie o szybkiej i prostej okazji do zarobku. Potem wysyłają osobie zainteresowanej formularz, w którym należy podać szczegółowe dane osobowe. Pamiętaj, że takie dane mogą być wykorzystane do niecnych celów – na przykład do zaciągnięcia pożyczki “chwilówki” o niebotycznie wysokim oprocentowaniu, zawarciu umowy z operatorem telekomunikacyjnym albo nawet założeniu firmy! Więcej informacji o wykorzystywaniu danych osobowych możesz przeczytać pod adresem https://chronpesel.pl/porady/jak-przestepcy-moga-wykorzystac-dane-osobowe.
5. Fałszywe lub nierzetelne sklepy internetowe.
Portal kwestiabezpieczeństwa.pl podaje, że miesięcznie powstaje kilkaset fałszywych sklepów internetowych. Istnieją tydzień, dwa, naciągając w tym czasie setki osób, skuszonych najczęściej atrakcyjną ofertą drogiego sprzętu. Jeśli złapiesz się na tę wątpliwą “okazję” stracisz wpłacone na poczet zakupu pieniądze. To w najlepszym przypadku. A w najgorszym? Oprócz pieniędzy za towar nie zobaczysz już pozostałych pieniędzy ze swojego konta – niektóre z fałszywych e-sklepów wyłudzają dane logowania do Twojego banku i uwierzytelnianie transakcji.
O czym jeszcze warto pamiętać? Sklep internetowy bez danych podmiotu sprzedającego i bez regulaminu, o ile nie okaże się ściemą, może nie chronić Twoich praw jako konsumenta. Co w przypadku, gdy będziesz chciał zareklamować lub zwrócić produkt? Pozostanie Ci: “pisz pan na Berdyczów”!
6. Fałszywe pisma dostarczane pocztą tradycyjną. Możesz je otrzymać od banku, operatora telefonicznego, dostawcy energii elektrycznej, a także bardziej wyszukane: GUS i Urzędu Patentowego. Są oczywiście nieprawdziwe, a złodzieje podszywający się pod daną instytucję przysyłają fikcyjne wezwania do zapłaty lub informacje o zmianie numeru konta na… swój.
Wymienione wyżej przykłady nie wyczerpują tematu internetowych oszustw, bowiem kreatywność oszustów zdaje się nie mieć granic.
Czemu dzieci i młodzież są bardziej narażeni na cyberoszustwa niż dorośli?
Choć może dzieci i młodzież nie dysponują dużymi pieniędzmi, są grupą szczególnie narażoną na wyłudzenia pieniędzy za pośrednictwem Internetu, ponieważ:
nie mają doświadczenia w dokonywaniu transakcji on-line; nie słyszeli o cyberatakach więc nie są ich świadomi; nie wiedzą gdzie i jakie zagrożenia mogą ich spotkać;
nie potrafią analizować sytuacji tak dobrze jak dorośli;
działają impulsywniej niż dorośli, nie zwracają uwagi na szczegóły dotyczące transakcji; działają często pod presją czasu;
ufają kontaktom przez media społecznościowe bardziej niż dorośli;
boją lub wstydzą się przyznać rodzicom, że weszły w podejrzaną interakcję, co daje oszustom więcej czasu na działanie.
Co możemy zrobić jako rodzice, żeby nauczyć dzieci bezpiecznego przeprowadzania e-transakcji?
Tak, jak uczysz swoje pociechy samodzielności w innych dziedzinach – czyli najpierw pokazujesz jak prawidłowo wykonać daną aktywność i nadzorujesz dziecko dopóki nie zdobędzie biegłości w jej wykonywaniu – tak samo postępuj w kwestii robienia zakupów on-line, przelewów, opłat przez Internet itd. Przy każdej kolejnej próbie tłumacz spokojnie na co należy zwrócić uwagę i jakie dobre praktyki wprowadzić.
Do wyobraźni młodego człowieka przemawiają prawdziwe przykłady, screeny wiadomości z opisem jak działają złodzieje – wykorzystaj je! W Internecie jest wiele artykułów na ten temat, z przykładami. Pokaż, że takie niemiłe sytuacje naprawdę mają miejsce i mogą się zdarzyć każdemu.
Na co jeszcze uczulić dziecko? Aby jak najszybciej powiedziało Ci, gdy zdarzy mu się nieopatrznie kliknąć w podejrzany link, w smsie lub e-mailu albo gdy ktoś z rzekomych znajomych poprosi je o przesłanie BLIKa. W takich sytuacjach nie ma co się wstydzić – trzeba jak najszybciej powiedzieć dorosłym, żeby zminimalizować ryzyko straty.
A co z młodszymi dziećmi? Co może przemówić do ich wyobraźni?
Odwołaj się do innych zabezpieczeń na cyfry kodu, takich, które zna Twoje dziecko. Przykładowo: kod do pamiętnika, kod do zapinki rowerowej, kod do szkolnej szafki, kod do komputera. Wszystkie te kody służą ochronie cennych dla nas rzeczy i dlatego nie wolno ich zdradzać innym. Tak samo kody do banku – gdy dostaną się w niepowołane ręce, nasze pieniądze są zagrożone.
Środki bezpieczeństwa, których warto nauczyć
Wraz z rozszerzaniem zakresu samodzielności w kwestii posługiwania się pieniędzmi w internecie, Twoje dziecko powinno dostać od Ciebie spis “środków bezpieczeństwa”. Wymienię najważniejsze z nich:
Bankowość elektroniczna
konto z dostępem do bankowości elektronicznej załóż w banku godnym zaufania, a aplikację mobilną pobierz ze strony banku.
ustal unikalne i trudne do złamania hasło (tzw. “silne”). Silne hasło powinno składać się z co najmniej 8 znaków, zawierać wielkie i małe litery, cyfry oraz znaki specjalne.
nie zapisuj haseł ani ich nie przekazuj innym osobom. Ani na telefonie komórkowym, ani w specjalnym pliku na komputerze, ani w pliku “w chmurze”.
gdy logujesz się przez komputer korzystaj z klawiatury ekranowej wprowadzając hasło.
korzystaj z bankowości elektronicznej na własnym sprzęcie i w miejscu z zaufanym Internetem. Unikaj logowania poprzez publiczne hot-spoty.
logując się na stronę bankowości internetowej, sprawdź poprawność adresu i szyfrowanie połączenia (adres powinien zaczynać się od https://… a obok powinien być widoczny symbol zamkniętej kłódki). Sprawdź poprawność adresu URL pod kątem literówek i niestandardowych znaków, które bardzo często nie są widoczne na pierwszy rzut oka.
zwracaj uwagę na komunikaty o błędach certyfikatów wyświetlane przez przeglądarkę internetową. Zrezygnuj z transakcji, jeśli cokolwiek wzbudzi Twoje wątpliwości.
zawsze po zakończeniu korzystania z bankowości internetowej klikaj w przycisk „Wyloguj”.
włącz wieloetapową weryfikację transakcji, np. kody SMS, kody jednorazowe, potwierdzenie PUSH w aplikacji mobilnej.
ustal bezpieczne limity transakcji płatniczych i wypłat z bankomatów.
czytaj komunikaty z autoryzacji i powiadomień SMS
ustaw powiadomienia o transakcjach.
nie instaluj na swoim komputerze programów z nieznanych źródeł.
nie udostępniaj nikomu numeru karty debetowej, numeru karty kredytowej, informacji niezbędnych do logowania do bankowości elektronicznej lub aplikacji mobilnej, kodów SMS do autoryzacji przelewów, kodów do połączeń z infolinią i wszelkich innych wrażliwych danych.
2. Ochrona danych osobowych
nie udostępniaj nikomu swoich danych osobowych, ani przez Internet, ani przez telefon. Jeśli chcesz skorzystać z oferty np. banku lub operatora telefonii komórkowej, skontaktuj się z oddziałem firmy samodzielnie.
nie przesyłaj nikomu skanu dokumentu tożsamości, nie przetrzymuj zdjęcia takiego dokumentu w telefonie czy komputerze.
3. Zakupy/sprzedaż przez Internet
uważaj na próby kontaktu poza oficjalnym portalem- na przykład przez whatsapp zamiast OLX.
poznaj zasady płatności danego portalu. Nie zgadzaj się na inne formy proponowane przez potencjalnego kontrahenta.
bądź ostrożny, gdy kontrahent prosi Cię o podanie adresu e-mail, telefonu czy numeru karty płatniczej. Zazwyczaj jest to niepotrzebne do przeprowadzenia transakcji, a do przelewu wystarczy numer konta bankowego (a nie karty płatniczej).
uważaj na wiadomości, w których ktoś prosi Cię o dopłatę do jakiejś transakcji – upewnij się, najlepiej dzwoniąc do danej osoby lub firmy, czy prośba jest prawdziwa.
4. Media społecznościowe
nie wysyłaj kodów BLIK nikomu! Jeśli o taką przysługę prosi Cię osoba znajoma kontaktując się z Tobą przez Facebooka, Messengera lub inny serwis społecznościowy – zadzwoń do niej czym prędzej i upewnij się o co chodzi. Być może złodziej właśnie włamał się na konto tej osoby i próbuje wyłudzić pieniądze od jej znajomych.
używaj innego hasła i loginu do każdego z serwisów.
5. Poczta elektroniczna
nie ufaj wiadomościom, które zawierają gotowe linki. Jeśli dostajesz wiadomość, że Twoje konto zostało zablokowane, a pod spodem znajduje się link do odblokowania – zweryfikuj samodzielnie prawdziwość takiej informacji.
podobnie gdy dostajesz taką informację od dostawcy mediów, spółdzielni, ZUSu czy jakiejkolwiek instytucji.
nie otwieraj maili od nieznanych nadawców, a jeśli już chcesz zobaczyć czego dotyczy e-mail – nie klikaj w załączniki i linki!
6. Wiadomości SMS
podobnie jak przy poczcie elektronicznej – nie ufaj wiadomościom, które zawierają gotowe linki.
7. Poczta tradycyjna
podobnie jak przy powyższych punktach – sprawdzaj otrzymane informacje samodzielnie, zwłaszcza jeśli są to informacje o zmianie numeru konta bankowego czy konieczności dopłaty.
UWAGA: jeśli Ty lub Twoje dziecko natraficie w cyberprzestrzeni na: złośliwą domenę, podejrzaną wiadomość SMS/e-mail, oszustwo, złośliwe oprogramowanie, nielegalne treści lub inne podejrzane aktywności, koniecznie zgłaszajcie je na stronie: incydent.cert.pl. Jednostka CERT ma za zadanie reagować na tego typu incydenty.
Uważasz ten wpis za ważny? Podziel się z bliską Ci osobą!
Źródła danych:
*GUS “Społeczeństwo informacyjne w Polsce 2021”
**https://www.cashless.pl/10205-zbp-raport-netbank-I-kw-2021
Niestety moje dziecko padło już ofiarą oszustwa na BLIKa.
Strata nie była (z mojego punktu widzenia) duża, bo 50 złotych, ale dla dziecka to był szok!
Żałuję, że wcześniej go nie ostrzegłam. Dzięki za ten wpis.